*Tựa
gốc: “Being mortal”
*Năm
phát hành: 2014
*Tác
giả: Atul Gawande
*Dịch
giả: ThS. Phan Nguyễn Khánh Đan, tháng 09/2015.
Dù
là gia đình nhà Dickinson ở trời tây hay cuộc đời của ông Sitaram Gawande ở Ấn
Độ, cả hai trường hợp đều xuất hiện trong những hệ thống giá trị có chung ưu điểm
là giải quyết được vấn đề chăm sóc người già trong gia đình. Ở đó, người ta
không phải lo sốt vó việc đặt chỗ trước trong viện dưỡng lão hay đăng ký những
suất ăn miễn phí cho người già neo đơn. Mọi người đều ngầm hiểu rằng cha mẹ
mình sẽ sống trong nhà mình đến suốt đời, rằng ít nhất một đứa con của họ sẽ phải
thực hiện nghĩa vụ chăm sóc cha mẹ đến lúc đó. Trái lại, trong hầu hết các xã hội
đương thời, việc chăm sóc người cao tuổi – vốn dĩ được xem là trọng trách cao cả
của tất cả mọi người bất chấp khoảng cách thế hệ trong một gia đình hay đại gia
đình – càng lúc càng trở thành chuyện riêng của mỗi người: thân ai nấy lo, còn
nếu già yếu quá thì tìm đến bác sĩ hoặc các cơ sở, dịch vụ y tế. Cớ sao điều
này lại xảy ra? Chúng ta đã và đang làm gì, để mà những cuộc đời như Sitaram
Gawande lại trở thành dĩ vãng, trong khi những người già cô đơn như Alice
Hobson thì lại càng lúc càng đông?
Một
câu trả lời nằm ở sự thay đổi của chính tuổi già. Thời xưa chẳng có mấy người sống
thọ, do vậy mà vài cá nhân đạt đến độ tuổi thượng thọ được kính trọng và tôn thờ
như những vị thánh sống, thần bảo hộ của những giá trị truyền thống, sự thông
thái và lịch sử. Những người này thường duy trì địa vị hoặc giữ trọng trách chủ
gia đình cho đến tận ngày qua đời. Trong nhiều xã hội truyền thống hoặc bảo thủ,
người ta không chỉ kính nể và vâng lời người lớn tuổi, mà chúng ta còn có tục
“sống lâu lên lão làng” – người cao tuổi thường được giao trọng trách chủ trì
các nghi lễ linh thiêng hoặc quan trọng, hoặc thậm chí được ưu tiên nắm giữ quyền
lực chính trị. Ở những nơi đó, người già được trọng vọng đến nỗi người ta thường
cố gắng tỏ ra già hơn tuổi thật – chứ không thích trẻ đẹp như xu hướng ngày nay
– mỗi khi động chạm đến vấn đề tuổi tác.
Thói quen nói dối tuổi thật của mình
trở thành “chuyện thường ngày ở huyện.” Những nhà nhân khẩu học gọi hiện tượng
này là “khai gian tuổi,” đến nỗi họ phải phát minh ra những phương pháp làm việc
và phép tính phức tạp nhằm nắn lại các thông số về độ tuổi dân chúng cho chính
xác hơn trong các cuộc điều tra dân số, khi mà số lượng những câu trả lời không
đúng sự thật có thể nhiều đến mức làm sai lệch toàn bộ kết quả khảo sát. Những
nhà nghiên cứu này cũng nhận thấy một điều thú vị, là vào thế kỷ mười tám ở Hoa
Kỳ cũng như Châu Âu, ngay cả chủ đề nói dối của chúng ta cũng khác. Trong khi
ngày nay người ta có xu hướng thích trẻ hơn tuổi thật và thường “bớt xén” số tuổi
của mình mỗi khi có ai hỏi, các cuộc điều tra dân số được thực hiện ở những thế
kỷ trước cho thấy dân tình thích cộng thêm vài đơn vị vào tuổi thật của mình
khi được hỏi. Thời đó, tuổi già là một phẩm chất mà người ta ngưỡng mộ và khao
khát.
Nhưng
ngày nay, sống thọ không còn là chuyện hiếm của con người. Năm 1790, số người
có độ tuổi từ sáu mươi lăm trở lên chiếm chưa đầy hai phần trăm dân số; ngày
nay, tỉ lệ này đã tăng lên thành 14 phần trăm. Ở các nước Đức, Ý và Nhật Bản, tỉ
lệ đó thậm chí vượt trên 20 phần trăm. Trung Quốc là quốc gia đầu tiên trên thế
giới có số lượng người già vượt quá 100 triệu người.
Ngay
cả quan niệm cho rằng người già nắm giữ trí tuệ và sự thông thái cũng càng lúc
càng mờ nhạt do sự phát triển của công nghệ với tốc độ như vũ bão – không chỉ
những công nghệ liên quan đến vật chất và cơ khí, mà nó còn vươn đến cả thế giới
Internet và thậm chí hơn thế nữa. Công nghệ mới giúp tạo thêm nhiều nghề nghiệp,
công việc mới và yêu cầu trình độ chuyên môn cao, và điều này góp phần làm cho
lực lượng lao động mặt dày mày dạn và có nhiều năm kinh nghiệm không còn được
xem trọng như trước. Ngày xưa, mỗi khi muốn tìm hiểu về thế giới và tự nhiên,
chúng ta không còn cách nào khác ngoài việc tìm đến những bậc trưởng bối lão
làng để có cơ may được giải đáp. Còn ngày nay, chúng ta có thể nắm bắt tri thức
của cả thế giới trong tay chỉ bằng cách ngồi một chỗ gõ Google, còn nếu chúng
ta gặp khó khăn trong việc sử dụng công nghệ, cứ hỏi đám thanh thiếu niên là
xong.
Nhưng
có lẽ đây mới là vấn đề quan trọng nhất mà chúng ta cần bàn luận: Chính sự phổ
biến của tuổi già đã khơi nguồn cho sự biến đổi mạnh mẽ trong mối quan hệ giữa
người già với người trẻ. Theo truyền thống, cha mẹ sống khỏe là nguồn cội của mọi
sự ổn định và an toàn, họ chia sẻ cho thế hệ sau những lời khuyên quý giá và bảo
bọc về mặt kinh tế cho những gia đình nhỏ của con cái. Và cũng bởi các điền chủ,
địa chủ ngày xưa sở hữu và nắm giữ tài sản của mình đến cuối đời, người con nào
chịu khó hy sinh cuộc sống cá nhân mình để chăm lo cho cha mẹ sẽ được ưu tiên
thừa kế toàn bộ nhà cửa vườn tược, hoặc ít nhất sẽ được chia tài sản nhiều hơn
những anh chị em chuyển ra ngoài ở riêng. Nhưng nếu cha mẹ sống quá thọ, căng
thẳng và xung đột bắt đầu xuất hiện. Khi đó, đối với phần lớn người trẻ, mô
hình gia đình truyền thống không còn là nguồn cội của sự an toàn ổn định nữa,
mà trở thành cuộc chiến tranh giành quyền lực và quyền kiểm soát đối với tài sản,
tiền bạc, và kể cả những quyết định cơ bản nhất về việc họ nên sống như thế
nào.
*
Âm nhạc: “
Kiss the Rain” (Yiruma, 2003), Live
piano (vocal) music with Sangah Noona 2/5, 2022.
./.
